Kejbarok Ajiri Eo Nejum

Eaurōk bwe mōnā ko kijen ajiri ro ren mōñā in kōkajur enbwin, mweo ewōr okmenen in iakwe, itok limo in jibañ im mol ad katakin (nejid). Elañe ejejjet wewein kein jimor, ke jej najidrik ir mōnā ko re-ōne im ejejjet ad kaminene im katakin, innem bedbed in aer rittolok im eddreklok naj kōmman bwe ren erom ajiri emman.

PDF, 9 pp. (Entire Section) Download & Print printpdf

IMŌN JOKWE

Enañin aolep landlord ilo jikin jokwe rej kōjerbal agreement ak kwon, eo me ej legal pepa ikōtad im ir.

Wewein kōkōmanman ad bed jikin jokwe ko, emman lok ñe:

  • Wōnen rent mōkaj kōllāiki.
  • Aolep ien elañe ewōr uuan nukum naj jokwe ibbam, innem kwoj aikuj in je juōn leta ñan kōjelāik landlord eo am kake.
  • Kajjitōklok/kebake landlord eo kin rule ko an mweo kwoj jokwe ie. (nan ro rej bed iloilo public housing, elap an menin aurōk bwe elañe eiwōj am pepa in driwōjlok jen public housing ko, innem kwojjab maroñ in bar dreloñ ilo jabdrewōt public housing ilo Hawaii).
  • Kejbarok/kakwon aolep copy in pepa ko raurōk einwōt rental agreement im receipt ko).
  • Ñan ebbōk jikin jokwe kwoj aikuj in bojak kin wōnen tarrin ruo allōñ. Ekkā aikuji deposit koba wōnen juōn allōñ in rent. Deposit in enaj rol waj ilo ien eo kwoj driwōjlok, ijo wōt ke elañe ejjelok jorrān iloan mweo (kwar rent e/bed ie).
  • Kōjelāik landlord eo aolep ien kwoj aikuj repairi jorrān ko mweo.
  • Kōmman bwe aolep appliance (kein kōmat im men ko eirlok) ren erreo. Wewein in naj kōmman bwe en drik am jolok jen (money) ilo ien emmakit.
  • Mweo im melan aikuj erreo aolep ien (jebjeb ujoj im aini im julok); jolok kobej ellap ko kwojjab aikuji(bittoñ, im furniture ko rejjab jerbal); wa ko rōmor, im men ko jet ejjelok aer jerbal (kuwat, newspepa). (Lale Resources in Hawaii section, iumwin mweuk ko rellap im ejjelok aer jerbal).
  • Kajjojo bukwōn ewōr aer make rule in ejjolok kobej. Lale ibben ro rej jokwe iturum im bōk melele in ien jakobej.
  • Ewōr jikin recycle (kuwat im bato ko ñan recycle im kōrol waj jen) belakin ene kein.

MŌÑĀ, ŌN, IM EXERCISE

Mōñā ko elap ōn-i ir im exercise naj jibañ ajiri jen tar jen aer kileb im eddo, im jen aer bōk mij in tōñal, menono, ak cancer.

Wewein bwe jen ejmour:

  • Idrak aibōj. Dren in Hawaii remman ñan idrak. Enana ñe elap idrak kola im dren ko jet re-tōñal bwe rej kakileb ajiri.
  • Kō-makitkit enbwinid im exercise aolep ien einwōt etetal lal, aō, ikkure ko jet, dancing, im men ko jet.
  • Najidrik ajiri ro leen wijki, vegetable im fruit aolep ran.

RI-KŌKAJIRIRI

Bwe en ejjelok kauotata ej walok, ritto aikuj lale ajiri jidrik ro neji ir aolep ien. Aurōk bwe jinen im jemen ajiri ro ren jelā ta ko neji ir rej kōmmani. JAB kōtlok an ajiri kō-kajiriri.

Jet wewein jibañ:

  • Jab kōmake ajiri ro 6 im driklok drettāir.
  • Jab kōmake ajiri ro 8-10 aer yiō iumwin 90 minute ilo ran ak jota. Rejjab aikuj in kō-kajiriri/lale jabdrewōt ninñniñ jidrik.
  • Ajiri ro ewōr 11-12 aer yiō maroñ make mweo iumwin 3 awa, ijo ke jab ilo boñ. Jab kōtlok bwe ren kō-kajiririk niñniñ im jabdrewōt ajiri jidrik ro elañe ejjelok ritto.
  • Teenage ro 13-15 yiō drettāir maroñ make imōko, ijo ke jab likio in juōn boñ.
  • Teenage ro 16-17 yiō drettāir maroñ make iair imweo jab le jen 2 boñ elañe menin aikuj elap.

Ajiri im teenage ro aikuj in jelā kilen tōbar jineir im jemeir ak ritto ro ekkar aer tōbar ir ilo ien aer make iair.

Elañe ewōr idriñ, ajiri im teenage ro aikuj in jelā kilen kir 9-1-1.

EOROÑ NEJID

Ej menin kamōnōnō ñan ajiri ro elañe jej bed ibbeir. Ñe jej ikkure im bwebwenato ibben ro nejid jej kwalok ad kea im iakwe ir. Ejja einwōt ñe jej konono im eoroñ dron im mōnōnō ibben dron.

Jet waan joñak kin wewein kōmman bwe en wōr ad ien ibben ro nejid:

  • Āñin ir ibbed ñan iar (ilo beach ko).
  • Al ñan/ibben dron.
  • Kōjañjañ ukulele ibben dron.
  • Ikkure volleyball, basketball, soccer, im men ko jet ibben dron.
  • Read ibben dron.
  • Ikkure ko jet ibben dron.

KAUWE IM KATAKIN

Ilo Hawaii, ewōr wewein kauwe nejid, wewein ko rejjab melim einwōt jeptak, dreñdreñ, manman, bō-bait, ak kōmman bwe ren kaj, ak wewein ko jet naj kōjorrān ir.

Ewōr wewein katakin ajiri jidrik ro bwe ren roñjake katak jej lo rōmman lok im elōñ ro rej kōjerbali. Wewein kein ilōñ, ko naj kakkure ajiri ro nejid rej jet ko ejeja kōjerbali.

“Time Out” (ka-bōjrak ajiri eo jen an kōmman jabdrewōt men iumwin jidrik ien) komaroñ kōjerbale bwe ejjab kauwotata. Elañe kwoj kōnan bōk melele kin wewein in, kebake ri-kaki eo ak counselor eo an ajiri eo ak ro ilo jikin ejmour. (Lale Resources in Hawaii section ñan melele ko jet ikkjen parenting assistance.)

KATAKIN MWIL EMMAN

Jino rejañ ajiri ro 6-12 yiō bwe ren kettāik ir im mour jimwe im bokake. Elañe eindrein, innem jen nebar ir. Jen liki ir in im kōtlok ir ñan men ko ewōr aer itok limo kaki. Elañe jab innem lelok katak, einwōt kabōjrak jen weekend ibben ro mōttan, jab kōtlok an konono ilo telephone, alooj t.v., ak men ko eitok limo kaki Bwe en bolel an ajiri melele kin mwil emman im ko rejjab, rej aikuj in jelā ta enaj walok elañe rejjab bokake im loor karōk ko ad.

Aurōk bwe teenage ro nejid ren bokake kij ro jineir im jemeir, kōtlok bwe ren kōmmani makitkit ko rekkar im rej itok limo kaki. Elañe rejjab bokake innem jab kōtlok ir. Bwe en bolemen katakin ir kin bokake rule ko ad, emman lok jen kōmman im loor einwōt ad ba ien otemjej.

ERREO ILO ENBWIN

Karreoeo (ilo enbwin) aurōk im ej mōttan ejmour. Jet wewein bōbrae jen nañinmij einwōt tutu im buraj e ñiid aolep ran, ekōnak nuknuk erreo, jeb akki in peid im ekkōnak juuj. Kabilo ak emmōj to emmōj tak jabdrewōt jikin ej mōttan ko leto-letak nañinmij ñan ro jet im aikuj in bōjrak kōmmane.

Jet wewein jibañ:

  • Kwal peid, tutu, im kōjerbal shampoo aolep ran.
  • Ej aikuj in wōr an ajiri ro buraj in ñi. Rej aikuj in buraj aolep ien elikin mōñā im mokta jen kiki.
  • Ñe jej maje, binej loñid im botid, ak oktak lok jen ro jet.
  • Kōjerbal pepa (napkin) ñe jej bokbok im uwir, karreoik botid. Jolok pepa ko ilo jikin kobej. Jab uwir ilo nuknuk.
  • Niknik kwal peid kin job (soap) im dren, elap tata ñe jej uwir im maje.